Sprawy cywilne, podobnie jak sprawy karne, rozpoznają właściwe sądy. Prawo określa właściwość sądów. Ogólnie można wyróżnić trzy rodzaje jurysdykcji zastrzeżone dla wszystkich sądów powszechnych. Znaleźli więc pole do popisu w sądach rejonowych, rejonowych i apelacyjnych.
Rodzaje właściwości sądu
Składając pozew w sądzie, ważne jest, aby prawidłowo określić podstawę powództwa i właściwość sądu. W przypadku przyjęcia sprawy przez sąd, nawet jeśli jego właściwość ulegnie zmianie w toku sprawy, zachowuje on swoją właściwość do czasu zakończenia postępowania. W toku postępowania często pojawiają się nowe fakty i zmiany okoliczności mające wpływ na właściwość sądu np. sprawy cywilne i handlowe 100 000 zł). Zdarza się również, że pozwany w toku postępowania zmienia miejsce zamieszkania, co jednak nie zmienia właściwości sądu. Rozwiązanie to uzasadnione jest wprowadzeniem zasad ciągłości i utrwalenia właściwości sądu właściwego w chwili wytoczenia powództwa. Zasada ta ma zastosowanie do każdego rodzaju własności, czy to lokalnej, materialnej czy funkcjonalnej
Właściwość rzeczowa sądu
Właściwość sądu określa, który sąd będzie rozpoznawał sprawę cywilną pierwszej instancji – sąd rejonowy czy sąd rejonowy. W zakresie właściwości merytorycznej obowiązuje zasada, że ??wszystkie sprawy cywilne rozpoznają sądy rejonowe w pierwszej instancji, z wyjątkiem spraw zastrzeżonych do właściwości sądów rejonowych. Sądy rejonowe nie są właściwe do rozpoznawania spraw podlegających właściwości sądu rejonowego. Wyroki wydawane przez Sąd Rejonowy w trybie art. w sprawach, do rozpoznania których właściwy jest Sąd Rejonowy. Art. 379 § 6 k.p.c. przesłanki nieważności powództwa. Jeżeli jednak Sąd Okręgowy rozpoznaje sprawę o zapłatę w sprawie cywilnej, np. o spornej wartości 80 000 zł, to nie jest to podstawa unieważnienia, a jedynie wada proceduralna. Przy składaniu pozwu sąd każdorazowo sprawdza swoją właściwość rzeczową, a jeśli stwierdzi, że nie jest właściwy do rozpoznania danej sprawy, kieruje ją do właściwego sądu. Wydłuży to czas trwania postępowania, ale nie zawsze jest oczywiste, który sąd jest właściwy, dlatego konieczne jest określenie, na jakiej podstawie sąd jest właściwy do udowodnienia roszczenia.
Właściwość miejscowa sądu
Właściwość miejscowa sądu wskazuje, który sąd mający właściwość rzeczową ma również właściwość miejscową w danej sprawie. Po ustaleniu właściwości merytorycznej sądu konieczne jest również określenie właściwości miejscowej, czyli wskazanie, który sąd będzie rozpoznawał nasz pozew (sąd właściwy dla miejsca zamieszkania powoda lub właściwy dla miejsca zamieszkania pozwanego). W większości przypadków właściwość miejscową określa miejsce zamieszkania pozwanego. W przypadku gdy pozwanym jest osoba prawna lub jednostka organizacyjna, zastosowanie ma właściwość miejscowo sądu. W przypadku postępowania przeciwko osobie, która nie ma miejsca zamieszkania w Polsce, sądem właściwym będzie sąd wyznaczony według długości jej pobytu w Polsce. Jeżeli pozwany nie ma zamieszkania ani miejsca pobytu w Polsce albo go nie zna, właściwość sądu określa jego ostatnie miejsce zamieszkania w Polsce. Postępowanie przeciwko Skarbowi Państwa wyznacza sąd właściwy dla siedziby właściwej państwowej jednostki organizacyjnej, której działalność jest związana z dochodzonym roszczeniem.
Właściwość funkcjonalna sądu
Właściwość funkcjonalna, zwana jurysdykcją funkcjonalną lub jurysdykcją procesową, wskazuje, który sąd jest sądem drugiej instancji w danej sprawie. Pozwany nie miał wpływu na właściwość funkcjonalną, ponieważ Sąd Rejonowy oparł się na właściwości procesowej do rozpoznania apelacji od wyroku Sądu Rejonowego pierwszej instancji. Podobnie w sprawach, w których sąd okręgowy jest pierwszą instancją, właściwością funkcjonalną sądu będzie sąd apelacyjny. Są więc zawsze zgodne z właściwością rzeczową i miejscową. Zawsze jednak istnieje możliwość wyłączenia sędziego, grupy sędziów, a nawet całego sądu, nawet w sprawie drugiej instancji. Niezależnie od przyczyn wymienionych w art. Art. 48 stanowi, że sąd na swój wniosek lub na wniosek strony wyłącza sędziego, jeżeli zaistnienie takich okoliczności może budzić uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności w konkretnej sprawie. Sędziowie mogą być wyłączeni ze spraw na podstawie powyższej klauzuli. Na przykład, jeśli stroną przeciwną jest były sędzia lub osoba o dużym wpływie lokalnym i istnieje uzasadnione prawdopodobieństwo, że sędzia może być bezstronny, wszyscy sędziowie w tym sądzie zostaną odwołani, a sprawa zostanie skierowana do innego sądu. Wykluczyłoby to orzeczenie danego sądu poprzez wyłączenie wszystkich zasiadających sędziów.
